Farsi    Arabic    English   

بورژواهای ليبرال ما چه ميخواهند و از چه ميترسند

و. ای. لنین


در روسیه آموزش سیاسی مردم و روشنفکران تاکنون بسختی وجود داشته است. استدلال روشن سیاسی و نظرات محکم حزبی تاکنون بزحمت در کشور ما رشد کرده است. مردم روسیه خیلی مستعدند هر نوع اعتراض علیه حکومت مطلقه را با خوش‌باوری تلقی کرده و هر نوع انتقادی را از ماهیّت و خصلت این اعتراض با تُرشرویی نگریسته، چنین انتقادی را بمثابه چیزی بدخواهانه که وحدت جنبش آزادیبخش را به مخاطره می‌اندازد، تلقی می‌نمایند. بنابراین جای تعجب نیست که تحت لوای کلی امر آزادی، همچنین آسواباژدنیه* که تحت مدیریت آقای استرووه انتشار می‌یابد، بین تمام روشنفکران آزاداندیش که از تحلیل محتوای طبقاتی لیبرالیسم آسواباژدنیه می‌رنجند وسیعاً پخش می‌شود.

حال آنکه لیبرالیسم آسواباژدنیه صرفاً بیان سیستماتیک و سانسور نشده جنبه اساسی لیبرالیسم موجود در روسیه بطور کلی است. هر چه انقلاب بیشتر پیشرفت می‌کند، لیبرالیسم خود را بیشتر آشکار می‌سازد و به همان اندازه نیز ترس از به چهره راستگو نگریستن و جوهر واقعی این لیبرالیسم را فهمیدن غیر قابل اجتناب می‌گردد (ضرب‌المثل به چهره‌اش نگاه کن تا حقیقت را دریابی). «نامه‌های سیاسی» آقای پاول وینوگرادف تاریخدان شناخته شده، منتشره در روسکیه ودوموستی (۵ اوت)، ارگان شناخته شده لیبرالی، مشخصه این لیبرالیسم است. از این جهت روزنامه‌های لیبرال دیگر، مانند ناشاژیزن، که برگزیده‌ای از این نوشته قابل تحسین را بدون کوچکترین غصب یا اعتراضی آورده است دست کمی از آن ندارند. آقای پاول وینوگرادف با آرامش شجاعانه، به طرزی که ندرتاً می‌توان دید، منافع، تاکتیکها و روانشناسی بورژوازی خودبین را برملا می‌سازد؛ قدرت رک‌گویی وی، که شاید بعضی از لیبرالهای زیرک آن را غیرمناسب بدانند، برای کارگران دارای آگاهی طبقاتی بسیار با ارزش می‌باشد. اینها کلمات نهایی مقاله آقای وینوگرادف می‌باشد، که جوهر خود را آشکار می‌سازد:

    «من نمی‌دانم آیا روسیه موفق خواهد شد که به سیستم جدید با راهی شبیه به آنچه آلمان در ۱۸۴۸ رفت برسد، اما هیچ شکی ندارم که هر گونه کوششی باید به عمل آید تا به این راه وارد شویم، و نه به راهی که فرانسه در ۱۷۸۹ آن را انتخاب نمود.

    در راه دوم جامعه روسیه ناپخته، بد سازمان یافته، که با تلفات دو طرفه محصول نزاع‌ها سست گشته اگر نابود نشود، با خطرات بیشماری مواجه خواهد شد. تأخیر تا گرفتن درسهای عینی در مواردی از قبیل قدرت، سازماندهی، وحدت ملی و تشکیلات اجتماعی نامطلوب است، بیشتر بدین جهت که این درسهای عینی توسط گروهبان ارتش که قدرت جدیدی پیدا کرده است، یا به وسیله سرجوخه آلمانی، که هرج و مرج در روسیه به او قدرت خدایی خواهد بخشید، داده خواهند شد.»

این چیزی است که بورژوازی روسی مقّدم بر هر چیز به آن فکر می‌کند، خطرات بیشمار «راه» ۱۷۸۹! بورژوازی با مسیری که توسط آلمانها در ۱۸۴۸ پیموده شد مخالفتی ندارد، اما او «هر گونه کوششی» به عمل خواهد آورد که از مسیری که فرانسه پیموده جلوگیری کند. یک فتوای سازنده، فتوایی که غذای بیشتری برای فکر فراهم می‌سازد [ذهن ما را روشنتر می‌سازد].

اختلاف اساسی بین دو راه در چیست؟ در اینست که انقلاب بورژوا دمکراتیکی که در ۱۷۸۹ در فرانسه و در ۱۸۴۸ در آلمان به پیوستند، در مورد اول به مقصد خود رسید ولی در مورد دوم به مقصد نرسید. اولی با حصول جمهوری و آزادی کامل به اتمام رسید، در حالی که دومی پس از مدت کوتاهی بدون خُرد کردن حکومت مطلقه و ارتجاع متوقف گردید. دومی عمدتاً تحت رهبری بورژوازی لیبرال انجام شد که طبقه کارگری را که به اندازه کافی آگاه نبود به دنبال خود کشید، در حالی که اولی، اقلاً تا اندازه‌ای، به وسیله توده انقلابی فعال مردم، کارگران و دهقانان به عمل آمد، که لااقل برای مدتی، بورژوازی قابل احترام و محافظه کار را به کناری پرتاب کرد. دومی سریعاً «به آرام ساختن» کشور منتج شد، برای مثال، سرکوب توده انقلابی خلق و پیروزی «گروهبان پلیس و سرجوخه»؛ در حالی که اولی برای یک دوره معیّن قدرت را در دست توده انقلابی قرار داد که مقاومت «گروهبانان پلیس و سرجوخه‌گان» را در هم شکست.

و حالا یک نوکر دست‌آموز بورژوازی روس در یک ارگان «خیلی محترم» لیبرال بر علیه راه اول یعنی راه «فرانسوی» در می‌آید. تاریخدان دست‌آموز راه «آلمانی» را می‌خواهد و در این مورد هم خیلی بی‌پرده سخن می‌گوید. او خیلی خوب می‌داند که راه آلمان نتوانست از قیام مسلحانه توده‌ها بگریزد، در سالهای ۱۸۴۸ و ۱۸۴۹ تعدادی قیام و حتی حکومتهای انقلابی موقت در آلمان وجود داشت. اما هیچکدام از این قیامها کاملاً پیروزمند نبودند. موفق‌ترین آنها قیام برلین در ۱۸ مارس ۱۸۴۸ نه با سرنگونی قدرت سلطنتی، بلکه با امتیازاتی که از طرف پادشاه داده شد، خاتمه یافت، پادشاه در قدرت باقی ماند و خیلی زود ترتیب جبران شکستهای کوچک را داد و تمام امتیازات داده شده را ملغی کرد.

و بنابراین، تاریخدان دست‌آموز بورژوازی از قیام مردم نمی‌ترسد. او از پیروزی مردم می‌ترسد. او از این نمی‌ترسد که مردم درس کوچکی به ارتجاعیون و بوروکراسی بدهند، آن بوروکراسی که او آنقدر از آن متنفر است. او از این می‌ترسد که مردم حکومت ارتجاعی را سرنگون کنند. او از حکومت مطلقه متنفر است و با تمام وجودش خواستار سرنگونی آنست. او نه از حفظ حکومت مطلقه، و نه از مسموم کردن اندامهای مردم به وسیله گندیدگی تدریجی انگل نیمه‌جان حکومت سلطنتی است که نابودی روسیه را می‌بیند، بلکه از پیروزی کامل مردم است که نابودی روسیه را می‌بیند.

این دست‌فروش دوره‌گرد دانشمندمآب می‌داند که انقلاب درسهای عینی زیادی به مردم می‌دهد، اما او نمی‌خواهد این درسهای عینی درباره ویران‌سازی ارتجاع باشد، و سعی می‌کند ما را از درسهای عینی درباره شکست انقلاب بترساند. او از ترس راهی که به پیروزی کامل انقلاب حتی برای یک مدت کوتاه منتهی می‌شود نزدیک به غالب تهی کردن است و با تمام وجود برای نتیجه‌ای مانند آلمان، که در آن ارتجاع توانست پیروزی کامل را برای مدت بسیار بسیار زیادی به دست آورد، فریاد می‌زند.

او از انقلاب استقبال نمی‌کند، اما صرفاً سعی می‌کند شرایط تخفیف‌دهنده آن را پیدا کند، او مایل به یک انقلاب پیروزمند نیست، اما خواستار انقلاب ناموفق است. او ارتجاع را پدیده‌ای درست، شرافتمند، طبیعی و قابل دوام، قابل اتکاء و عادلانه ارزیابی می‌کند. او انقلاب را پدیده‌ای ناعادلانه، عجیب و غریب و غیرطبیعی، پدیده‌ای که در بهترین حالت می‌تواند تا درجه معیّنی بخاطر عدم ثبات، یعنی «ضعف» و یا «بیماری» حکومت مطلقه تأیید گردد. این تاریخدان «بیطرف» به انقلاب بمثابه قانونی‌ترین حقوق مردم نگاه نمی‌کند، بلکه آن را صرفاً به عنوان یک روش گناه‌آلود و خطرناک برای تصحیح خطاهای بزرگ ارتجاع می‌شناسد. به عقیده او انقلاب کاملاً پیروزمند «هرج و مرج» است، در حالی که ارتجاع کاملاً پیروزمند هرج و مرج نیست، بلکه صرفاً قدری زیاده‌روی است در یک عمل مشخص ضروری دولت. او از هیچ «نظام» دیگری جز رژیم سلطنتی، از هیچ «سیستم» دیگر و از هیچ «تشکیلات اجتماعی» دیگر خبر ندارد بجز آنهایی که متعلق به بورژوازی است. از نیروهای اروپایی که انقلاب روسیه «قدرت خدایی» به آنها خواهد داد او فقط «سرجوخه آلمانی» را می‌شناسد، اما او نه چیزی درباره کارگر سوسیال دمکرات آلمانی می‌داند و نه می‌خواهد بداند. او بیشتر از همه از «گستاخی» آنهایی که «خود را برای عقب راندن بورژوازی غربی آماده می‌کنند» متنفر است (این پرفسور کلمه بورژوازی را محکم درون علامت نقل قول می‌گذارد، مثل اینکه بگوید: چه لغت احمقانه‌ای برای تمدن اروپایی به کار بُرده شده!). این «تاریخدان بیطرف» با خودخواهی چشمش را بر روی این حقیقت می‌بندد که درست بخاطر پلیدی کهن حکومت مطلقه تزاری است که اروپا برای دهها سال درجا می‌زده است و حتی از لحاظ سیاسی به قهقرا رفته است. او از این درس عینی می‌ترسد که «گروهبان پلیس قدرت جدیدی پیدا خواهد کرد» و بنابراین – اوه رهبر مردم! اوه سیاستمدار! – او با ناله بر علیه خُرد کردن کامل تمام «نیروهای» گروهبان پلیس معاصر اخطار می‌دهد. چه فرومایگی قابل تحقیری! چه خیانت تحقیرآمیزی نسبت به انقلاب، آماده و پرداخته با چاشنی دانشمندمآبانه و تحلیل عینی کاذب از امر انقلاب! به قول ناپلئون یک روسی را بخراش تا یک تاتار ببینی. ما می‌گوییم، یک لیبرال روسی را بخراش تا یک گروهبان پلیس در اونیفورم نو ببینی، کسی که مجاز است نُه دهم قدرت کهنه خود را به دلیل «دانشمندمآبی» و «عینیت» عمیق نگه دارد و در غیر این صورت، احتمالاً امکان دارد بخواهد «قدرت جدیدی به دست آورد»! هر ایدئولوگ بورژوازی روحاً تمایل به چانه زدن دارد؛ او به فکر نابود کردن نیروهای ارتجاعی و «گروهبان پلیس» نیست، بلکه به فکر رشوه دادن به گروهبان پلیس، به فکر روغن مالیدن کف دستش و خشنود کردن وی به وسیله وارد معامله شدن و بده بستان با وی در کوتاه‌ترین زمان ممکن است.

حال چگونه این دست‌آموزترین ایدئولوگ بورژوازی بنحو بی‌نظیری آنچه را که ما در پرولتاری [روزنامه بلشویکی] درباره ماهیت و خصوصیت لیبرالیسم روسی گفته ایم تأیید می‌کند! برخلاف بورژوازی اروپا، که در زمان خودش انقلابی بود و تنها دهها سال بعد به طرف ارتجاع سمتگیری کرد، دانشمندنمای سرزمین ما فوراً از انقلاب گریخته یا می‌خواهد چنین کند، و به نظام ملایم و منزّه بورژوازی ارتجاعی بپیوندد. بورژوازی انقلاب نمی‌خواهد و بخاطر جایگاه طبقاتیش نمی‌تواند بخواهد. او صرفاً می‌خواهد وارد یک معامله زد و بند با حکومت مطلقه بر علیه توده انقلابی بشود؛ او صرفاً می‌خواهد پشت سر مردم قدرت را بدزدد.

و چه درسی آموزنده این بورژوا لیبرال دانشمندنما به سوسیال دمکراتهایی که قطعنامه زیر، که توسط پشتیبانان قفقازی ایسکرای نو** پذیرفته شده و توسط هیئت تحریریه ایسکرا در یک ضمیمه مخصوص بطور ویژه تأیید شده است، می‌دهد. این قطعنامه (همراه با تأیید ایسکرا) تماماً در مقاله «دو تاکتیک» ن. لنین آورده شده است اما چون خیلی از رفقا در روسیه با این قطعنامه آشنا نیستند و چون هیئت تحریریه ایسکرا از چاپ این قطعنامۀ به خیال خودشان «خیلی مناسب» امتناع ورزید، ما آن را اینجا عیناً تجدید چاپ می‌کنیم تا هم ذهن سوسیال دمکراتها را روشن کرده باشیم و هم ایسکرا را شرمنده:

«با در نظر گرفتن اینکه ما وظیفه خود می‌دانیم تا از شرایط انقلابی استفاده نموده بطوری که آگاهی سوسیال دمکراتیک پرولتاریا را تعمیق دهیم، و بخاطر حفظ آزادی کامل حزب برای انتقاد از سیستم دولتی نوظهور بورژوازی، کنفرانس (کنفرانس نو ایسکرایی‌های قفقازی) اعلام می‌دارد که مخالف تشکیل حکومت موقت سوسیال دمکراتیک، و ورود به چنین حکومتی است، و اِعمال فشار بر روی حکومت موقت بورژوازی را از خارج بسیار مصلحت‌آمیز دانسته تا صورت دمکراتیک بودن سیستم دولتی را حفظ کند. کنفرانس معتقد است که تشکیل حکومت موقت توسط سوسیال دمکراتها، یا ورود آنها به چنین حکومتی، از یک طرف توده‌های پرولتاریا را از حزب سوسیال دمکرات مأیوس کرده و باعث ترک حزب از طرف آنان می‌شود، زیرا سوسیال دمکراتها علیرغم تسخیر قدرت، قادر نیستند خواستهای اساسی طبقه کارگر، مجمله استقرار سوسیالیسم را برآورده نمایند و از طرف دیگر باعث می‌شود که طبقات بورژوا از انقلاب منصرف شوند و بنابراین جلوی رشد آن را بگیرند

این قطعنامه شرم‌آور است، زیرا (بعکس خواست و تفکر نویسندگان آن که بر روی پرتگاه مهلک اپورتونیسم ایستاده‌اند) این چنین قطعنامه‌ای خیانت به منافع طبقه کارگر و فروختن آن به بورژوازی است. این قطعنامه بر روی تبدیل شدن به دنبالچه بورژوازی در طول انقلاب دمکراتیک صحه می‌گذارد. یک نفر فقط باید این قطعنامه را پهلو به پهلوی قطعه‌ای از مقاله آقای وینوگرادف که در بالا ذکر شد (و هر کسی صدها و هزاران قطعه مشابه این در آثار نویسندگان لیبرال پیدا خواهد کرد) بگذارد تا بفهمد نو ایسکرایی‌ها به چه راهی افتاده‌اند. آقای وینوگرادف، این ایدئولوگ نمونه بورژوازی قبلاً از امر انقلاب منصرف شده است. آیا او بدین وسیله جلوی «رشد انقلاب» را نگرفته است، آقایان نو ایسکرایی‌ها؟ آیا شما نباید با ندامت پیش وینوگرادف‌ها بروید و به قیمت روی برگرداندن خودتان از پیشبرد امر انقلاب، از آنها «عدم انصراف از انقلاب» را تکدی کنید؟

پرولتاری شماره ۱۶
۱۴ (۱) سپتامبر ۱۹۰۵
کلیات آثار لنین جلد ۹
صفحات ۲۴۰ – ۲۴۵


[*] ارگان بورژوازی لیبرال که در سالهای ۱۹۰۳ – ۱۹۰۵ به سردبیری استرووه در خارج انتشار می‌یافت. بعد از ژانویه ۱۹۰۴ این مجله به ارگان لیبرالهای سلطنت‌طلب مبدل شد.
[**] منظور از ایسکرای نو، نشریه ایسکرا از شماره ۵۲ به بعد است. پس از پیوستن پلخانف به منشویکها که همراه با استعفای لنین از هیئت تحریریه بود، این نشریه ارگان منشویکها شد.

ترجمه جواد راستی پور

lenin.public-archive.net #L1357fa.html